حرمان مىكشد ، و نه او را در مرحلهء سستى و تساهل و تكاهل به كسالت وثوق و اعتماد كاذب متوقّف مىگرداند . و ثانياً بايد بداند كه اسلام قوانين اجتماعيّهء خود را چه در مادّيّات و چه در معنويّات به طورى وضع و تدوين كرده است كه جميع حركات و سكنات فردى و اجتماعى را فرا مىگيرد ، و براى هر يك از موادّ آن يك پاداش مناسب دنيوى از جزاء ، و قضاء ، و كفّاره ، و ديه ، و حدّ ، و تعزير ، و غيرها را قرار داده است ، تا به جائى كه منتهى به تحريم مزاياى اجتماعى ، و سرزنش و توبيخ و تقبيح كرده است ؛ و براى ضمانت اين جهات علاوه بر تحكيم حكومت اولياى امر ، با ايجاب قانون امر به معروف و نهى از منكر ، همه را رقيب و پاسبان و نگهبان و پاسدار يكدگر قرار داده است . و به اين هم اكتفا ننموده است ، بلكه با دميدن أصالت روح دعوت دينى و اعتقاد به حفظ و كتابتِ دو فرشتهء ملازم اعمال و رفتار انسان در سرّ و آشكارا و در خَلا و مَلا و در ظاهر و پنهان ، انسان را پيوسته مهار زده ، و از افراط و تفريط ، و تجاوزات شهويّه و بهيميّه و غضبيّه و وهميّه و تعدّيات به حقوق و نواميس ، و استكبار و گردن ننهادن بر ذُلّ عبوديّت ، او را ظاهراً و باطناً به صراط مستقيم علماً و عملًا و اعتقاداً سوق مىدهد . و با انذار و تبشير ، و وعده و وعيد ، و ترس و سرور ، به عذاب‌ها و ثواب‌ها ، در مراحل بعد از دنيا و عالم آخرت او را نگاه مىدارد ، و اسلام پيوسته اساس خود را در تربيت مجتمع به تلقين معارف مبدأ و معاد بر همين نهج ترتيب مىدهد و نظر خود را بدين گونه معطوف